فارغ از چرایی ناکام ماندن پزشکان در درمان و واکسینه کردن جامعه در برابر ویروس مولد بیماری ایدز(HIV)، این بیماری تبعات اجتماعی- اقتصادی سنگینی به همراه داشته که اشاعه آن می تواند آینده هر جامعه ای را نابود سازد. به اعتقاد دکتر علایی برخلاف اکثر بیماری های فراگیر که بیشتر خردسالان و کهنسالان را مبتلا می کند، قربانیان ایدز جوانانی هستند که باید چرخ توسعه را به گردش درآورند.
کامیار علایی پژوهشگر دانشگاه هاروارد و کارشناس بهداشت بین الملل دراین گفتگو زوایایی از اقدامات نجات بخش پزشکان و تبعات اجتماعی اشاعه این بیماری را تشریح کرده است که می خوانید.
* چرا به رغم گذشت حدود ۲۵سال از کشف ویروس مولد بیماری ایدز، جامعه پزشکی هنوز موفق به درمان آن نشده است؟
- به نظر می رسد تنوع این ویروس مهمترین مشکل جامعه پزشکی برای یافتن راه درمان بیماران ایدزی است. چرا که ویروس نامبرده دو نوع است که هر یک از آنها نیز، چند زیرمجموعه دارد. نکته دیگر جهش این ویروس است که تعداد آن روزانه به یک میلیون و ۲۰۰هزار بار می رسد. این تنوع و سرعت زیاد سبب شده، درمان و واکسینه کردن آن تا کنون دست نیافتنی گردد. ولی تلاش ها برای کشف راه درمان این بیماری متوقف نشده و روزی بشر در این زمینه، به توفیق هایی دست خواهد یافت.
به گواهی سازمان بهداشت جهانی، اینک ایران در حوزه پیشگیری و درمان ایدز، بهترین اقدامات را در منطقه انجام می دهد.
* جامعه پزشکی تاکنون چه موفقیت هایی در زمینه درمان این بیماری به دست آورده و این توفیق چه کمکی به بیماران کرده است؟
- جامعه پزشکی دریافته که این ویروس برای تکثیر نیاز به ورود به سلولهای هدف دارد. لذا تلاش کرده تا راهی پیدا کند تا از ورود آن به این سلولها جلوگیری کند. در واقع از آنجا که نتوانسته ویروس را دقیقا شناسایی و منهدم کند، می کوشد از ورود آن به سلولها جلوگیری و مانع از تکثیرش شود. اگر بخواهیم به صورت ملموس آن را تشریح کنیم باید آن را با بنایی مقایسه کنیم که می خواهد ساختمانی بسازد و برای این کار، نیازمند سیمان، آجر و دیگر مصالح است. لذا برای اینکه نتواند ساختمانش را بسازد، به جای آجر مکعب شکل، به او آجر مدورمی دهیم، تا نتواند روی هم بچیند. پزشک نیز به ویروس نکلوتیدهایی می دهد که مناسب نباشد و یا آنزیم هایی می دهد که ویروس نتواند از آن استفاده کند. با این ترفند، جامعه پزشکی برای اولین بار توانست دارویی به نام " زی رودین" بسازد، پس از آن در سال ۱۹۹۵، سری دوم داروها با سه ترکیب دارویی به نام "درمان خیلی فعال ضد عقب گرد" با علامت اختصاری (HAART) به بازار آمد که به درمان سه دارویی معروف شد. تخمین زده می شود اگر فرد بیمار به درستی از آن استفاده کند دست کم ۱۰سال به طول عمرش افزوده می شود.
* این درمان به هنگام ورود ویروس به بدن توصیه می شود، یا پس از ابتلا فرد به ایدز باید از آن استفاده کرد؟
- وقتی تعداد سلولهای دفاعی بدن به زیر ۳۵۰عدد رسید، درمان سه دارویی توصیه می شود البته برخی کشورها از این درمان پس از کاهش سلولهای دفاعی به زیر ۲۵۰استفاده می کنند. وقتی تعداد سلولهای دفاعی به زیر ۲۲۰رسید استفاده از آنتی بیوتیک های قوی نیز به داروهای درمانی افزوده می شود. در کنار این اقدامات درمانی، دقت در پیشگیری از بیماری سل و مصرف داروهای مرتبط با آن نیز، به صورت توامان توصیه می شود. چرا که سل شایع ترین بیماری همراه ایدز است که افراد را گرفتار می کند. به هر حال باید توجه داشت که بیماری های عفونی فرصت طلب به همراه بیماری ایدز به سراغ افراد مبتلا می آیند. لذا شناسایی و درمان آنها ضروری است.
* چه زمانی می توان نسبت به کشف و تولید واکسن برای ویروس مولد بیماری ایدز امیدوار بود؟
- موضوع به این برمی گردد که بشر بتواند این ویروس را به طورکامل شناسایی کند. برای ساخت واکسن، محققان ابتدا ویروس را شناسایی و بعد نسبت به ایمن کردن بدن در برابر آن اقدام می کنند. اما در مواجه با ویروس مولد بیماری ایدز، هنوز نتوانسته اند آن را شناسایی کنند. در حال حاضر در حال تلاش برای ایمن کردن سلولهای هدف در برابر ورود این ویروس هستند. پیش بینی می شود دست کم تا ۱۰الی ۱۵سال دیگر، نتوان واکسن موثری کشف کرد. چرا که باید واکسن کشف و روی نمونه های انسانی آزمایش شود و پس از کسب نتیجه مثبت، تولید آن آغاز شود.
* این واکسن که به آن اشاره کردید معطوف به زمان پس از ورود ویروس به بدن است. آیا واکسنی برای زمان قبل از آن کشف نشده است که دست کم احتمال ورود ویروس به بدن را کاهش دهد؟
- براساس توصیه سازمان بهداشت جهانی، موثرترین واکسن، تغییر الگوی رفتاری است. یعنی وقتی می توان با جدی گرفتن توصیه های پیشگیرانه از ورود ویروس به بدن به طور کامل جلوگیری کرد، نیازی به واکسن نیست. کاندوم مانع از انتقال ویروس از طریق تماس جنسی می شود، سرنگ بهداشتی نیز معتادان تزریقی را در امان نگه می دارد. اگر این دو توصیه را جدی بگیریم، ویروس راهی برای ورود به بدن نمی یابد. چرا که خون نیز که در سالهای پیش عامل انتقال بیماری بود، پس از کشف این ویروس به شدت کنترل می شود. بنابراین، تنها راهی که باقی می ماند، انتقال از طریق مادر به فرزندست که در این خصوص نیز، پیشگیری از حاملگی راه سهل الوصولی می باشد.
* تاکنون چند نفر در کشور جان خود را براثر ابتلا به این بیماری از دست داده اند ؟
- براساس آماری که تاکنون وزارت بهداشت منتشر کرده بین سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۰ تعداد ۱۱۶نفر جان خود را از دست داده اند. این تعداد در سال ۱۳۷۱ به ۲۵، در سال ۱۳۷۲ به ۲۰، در سال ۱۳۷۳ به ۶، در سال ۱۳۷۴به ۶، در سال ۱۳۷۵به ۴۵، در سال ۱۳۷۶ به ۲۰۲، در سال ۱۳۷۷ به ۴۳، در سال ۱۳۷۸ به ۶۷، در سال ۱۳۷۹ به ۵۶، در سال ۱۳۸۰ به ۱۰۵، در سال ۱۳۸۱ به ۱۰۰، و در سال ۱۳۸۲به ۶۳مورد رسید . در سال ۱۳۸۳ آمار فوت شدگان ۲۲۳نفر بود که بالاترین رقم می باشد.
* اگر بخواهیم نگاهی تطبیقی به دیگر کشورهای درگیر با ایدز داشته باشیم، ایران در حوزه پیشگیری و درمان ایدز چه وجوه مشترکی با آنها دارد؟
- برای پاسخ به این سوال باید به این نکته توجه داشت که ایران کشوری است با فرهنگی اسلامی و شاخص های فرهنگی که از ملیت ایرانی اش ریشه می گیرد. شکل مواجه ایران با این بیماری به نوعی برای سایر کشورهای اسلامی الگو است. کشورهای اسلامی چون ایدز را بیماری ناشی از همجنس بازی می دانستند، از پذیرش این واقعیت که ممکن است در میان شهروندانشان مبتلایان به ویروس مولد این بیماری وجود داشته باشد، امتناع می کردند. ولی وقتی دیدند ایران مطابق روشهای علمی دنیا که از کشور های غربی گرفته پیشگیری و درمان این بیماری را شروع کرده، آنها نیز ترغیب شدند تا راه ایران را به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای اسلامی ادامه دهند. البته باید این نکته را یادآور شد که ایران با وجود اینکه الگوی غربی ها را در عمل پیاده کرده، ولی کوشیده است تا با بومی سازی آن، در عمل با مشکلات فرهنگی روبرو نشود. به گواهی سازمان بهداشت جهانی، اینک ایران بهترین اقدامات را در منطقه انجام می دهد. چرا که ۶۵بهداری مثلثی خارج از زندانها و ۴۵بهداری مثلثی در زندانهای ایران وجود دارد، در حالیکه در برخی از کشورها حتی یک بهداری مثلثی هم وجود ندارد.
بیماری ایدز در کشورهای همسایه شایع است و بیشتر آنها اقدامی در جهت پیشگیری و آموزش نکات لازم به شهروندانشان انجام نمی دهند.
* ولی به رغم اینکه تعداد زنان روسپی در کشور در حال افزایش است و انتقال این ویروس از طریق روابط جنسی در حال حاضر شایع ترین عامل انتقال بیماری می باشد، فعالیتی در جهت ارائه نکات آموزشی به جامعه مشاهده نمی شود. کدام برنامه تلویزیونی موثر تاکنون در این رابطه در کشور پخش شده و چه کنترل بهداشتی روی زنان روسپی وجود دارد؟
- درست است که کنترلی روی زنان روسپی نداریم، ولی آموزش دانش آموزان و دانشجویان به عنوان قشر جوان جامعه با همین هدف شروع شده، که البته کافی نیست وباید اقدامات گسترده تری صورت بگیرد. روسپیگری یکی از واقعیت های همه جوامع از جمله ایران است، و تا خانه های عفاف راه اندازی نشود، نمی توان کنترل بهداشتی روی زنان روسپی داشت. در حال حاضر تنها می توان به زنان و مردان توصیه کرد حتی اگر به سلامت طرف مقابل اعتماد دارند، به هیچ عنوان بدون کاندوم رابطه جنسی نداشته باشند. چرا که ممکن است بر خلاف اعتماد افراد، طرف مقابل آلوده باشد ولی به علت قرار داشتن در دوره پنجره، حتی آزمایش خون وجود ویروس را نشان ندهد.
* یکی از بحث هایی که دامنه آن اخیرا به مطبوعات کشیده شده، رفت و آمد زنان روسی به کشور و برقراری ارتباط جنسی با ایرانیان است. برخی این موضوع را عامل افزایش بیماری ایدز در کشور می دانند، این موضوع چقدر می تواند جدی تلقی شود؟
- تنها نکته ای که باعث نگرانی می شود این است که آمار مبتلایان به این ویروس در میان زنان روسپی روسی به شدت در حال افزایش است. اینها تنها به ویروس نامبرده مبتلا نیستند، بلکه بیماریهای جنسی متعدد از جمله سفلیس هم دارند. این موضوع کشورهای اروپایی به ویژه اروپای شرقی را نیز، به شدت نگران کرده است. اگر این زنان روابط جنسی داشته باشند، حتما احتمال اینکه این بیماریها را به ایران نیز منتقل کرده باشند، وجود دارد. ولی نکته این است که در قبال این پدیده کاری نمی شود کرد، جز اینکه به هموطنان توصیه کنیم اگر می خواهید با این زنان رابطه جنسی داشته باشید، حتما اصول پیشگیری را رعایت کنید. چرا که نمی توان مانع از ورود این زنان شد که از طریق قانونی به کشور می آیند.
* بسیاری از ساکنان مرزنشین ایران نیز به صورت عادی با مردم آن سوی مرزها از کشورهای آسیای میانه تا کشورهای عرب و ترک و بلوچ در ارتباط هستند، آیا شیوع بیماری در این مناطق تفاوت معنا داری با دیگر نقاط کشور دارد یا خیر؟
- متاسفانه تا تحقیقی در این خصوص صورت نگیرد نمی توان به درستی به این سوال، جواب داد. چرا که از این مناطق نمونه گیری نشده تا بتوان تفاوت آن را با دیگر نقاط بررسی کرد. اما مشخص است که بیماری ایدز در کشورهای همسایه شایع است و بیشتر آنها اقدامی در جهت پیشگیری و آموزش نکات لازم به شهروندانشان انجام نمی دهند. بنابراین خطر ابتلا در این مناطق بسیار زیاد است و می تواند به آسانی مردم را درگیر کند.
* اخیرا هشدارهای جدی نسبت به رفت و آمد جوانان کشور به دوبی و آنتالیای ترکیه و برقراری رابطه جنسی با زنان روسپی در این مناطق منتشر شده است. وضعیت بهداشتی این دو کشور از منظر شیوع بیماری ایدز چگونه است و آیا در داخل کشور مواردی مبتلا به ویروس این بیماری کشف شده که در اثر رعایت نکردن اصول بهداشتی در این مناطق به این بیماری مبتلا شده باشند؟
- کشورهای ترکیه و امارات با توجه به شکوفایی اقتصادی و تجاری، با رونق صنعت توریسم و افزایش تعداد مسافران خارجی روبرو شده اند. لذا به تبع این افزایش، با پدیده شیوع خدمات جنسی از طریق مسافرت زنان نیازمند آسیای مرکزی و جنوب شرقی، عرضه مواد مخدر و افزایش مصرف مشروبات الکلی نیز مواجه گشته اند. همین موضوع به شیوع بیماریهای آمیزشی در این کشورها منتهی شده، بدون آنکه دولت ها نسبت به کنترل آن اقدام کرده باشند. در حالیکه کشور تایلند به رغم پذیرش قانونی روسپی گری توانسته به لحاظ بهداشتی، امنیتی نسبی ایجاد کند، این کشورها به علت دایر نکردن مراکز شناخته شده خدمات جنسی و عدم شناسایی زنان حرفه ای، شرایط خطرناکی را برای مسافران ایجاد کرده اند.
متاسفانه کشور ترکیه بررسی دقیقی روی میزان شیوع ویروس نامبرده انجام نداده، ولی تا کنون ثبت ۲۰۰۰مورد ابتلای به ویروس گزارش شده است. در عین حال به علت وجود ویروس در میان ساکنان این کشور، قرار است به زودی گروهی از پزشکان ترک برای گذراندن یک دوره آموزشی به ایران سفر کنند. در کشور امارات هم همین امر صادق است. آنها نیز به بررسی میزان شیوع این بیماری نپرداخته اند، اما مواردی در میان مهاجران شناسایی شده است. هرچند براساس قانون دولت امارات، مهاجران مبتلا به این ویروس را اخراج می کنند، ولی اکثر اخراج شدگان از طرق غیر قانونی و با گذرنامه دوم به این کشور باز می گردند.
اما در مورد بخش دوم این سوال، هنوز موردی شناسایی نشده که براثر مسافرت به این کشورها و برقراری رابطه جنسی به ویروس ایدز آلوده شده باشند. اگر هم چنین موردی وجود داشته باشد یا نتوانسته اند علل ابتلای آن را تشخیص دهند و یا از اعلام آن خودداری کرده اند.
خون که در سالهای پیش عامل انتقال بیماری بود، پس از کشف این ویروس به شدت کنترل می شود.
* شیوع این بیماری در جهان چه پیامدهای اجتماعی به همراه داشته است؟
- مهمترین پیامد این بیماری که تاثیر فزاینده ای بر بهداشت روانی جامعه گذاشته، این است که برخلاف سایر بیماری های مهلک که بیشتر کودکان یا کهنسالان را مبتلا می کند، ایدز جوانان را اسیر خود کرده است. همین نکته تاثیرات مخربی بر جوامع مختلف گذاشته، به طوریکه در برخی مناطق آفریقای متوسط سن را به ۴۰سال رسانده که به معنی مرگ نیروی انسانی مفید جوامع می باشد. به این دلیل، بسیاری از مدارس مناطق افریقا، بی معلم مانده، بسیاری از کارخانجات از نیروی انسانی محروم و تعطیل شده، و هزاران آسیب دیگر که اقتصاد، فرهنگ و سیاست را در این جوامع متاثر کرده است.
* چه پدیده های اجتماعی در شیوع ویروس در ایران موثر بوده است ؟
- سن پائین شروع اعتیاد، فقر اقتصادی، ازدواج های ناخواسته، سطح پائین سواد، جنگ، مشکلات روحی و روانی، سابقه اعتیاد در خانواده، داشتن همبسترهای جنسی متعدد و برخی باورهای غلط فرهنگی، از مهمترین پدیده های اجتماعی است که در مناطق مختلف ایران در بروز ابتلا به ویروس نامبرده، موثر بوده است. اما مهمتر از همه باید کاهش سن اعتیاد و تغییر الگوی مصرف مواد مخدر در کشور را عامل اصلی رواج آن دانست. در مطالعه ای که روی معتادان برای بررسی تاثیر اعتیاد بر ابتلا به ویروس نامبرده صورت گرفته، مشخص شده است که معتادانی که پیش از ۱۵سالگی به مواد مخدر روی آورده اند، زودتر نیز به تزریق کشیده شده اند و در این گروه ابتلا به این ویروس شایع تر بوده است. ولی کسانی که بعد از ۳۰سالگی به مواد مخدر روی آورده اند، کمتر به سمت تزریق و ابتلا به ویروس ایدز کشانده شده اند. از سوی دیگر بی سوادی یا کم سوادی در برخی مناطق کشور باعث شده تا افراد به جای گرفتن اطلاعات از طریق خواندن کتاب و مطبوعات، اطلاعات مورد نیاز را از دوستان و اطرافیان خود که در وضعیتی مشابه قرار دارند، دریافت کنند و در واقع به صورت آزمون و خطا، تجربیات زندگی را محک بزنند که به همین دلیل رفتارهای مشابه هم دارند. مطالعات نشان داده شیوع رفتارهای پرخطر در این مناطق بیشتر است. چراکه آنها اوقات فراغت را با هم می گذرانند، پاتوق های مشترک دارند و در حقیقت تحت تاثیر محیط پیرامونی به اعتیاد و پس از آن به بیماری هایی از جمله ایدز مبتلا می شوند. اوضاع نابسامان اقتصادی و اجتماعی که مشکلات عدیده ای به همراه دارد، به عنوان عامل مهم دیگری در شیوع ویروس مولد ایدز در مناطق فقیر نشین تاثیر گذار بوده است. جدیدا با ورود مواد مخدر جدیدی همچون "بوپونورفین" این قاعده در حال شکستن است به طوریکه اگر تا دیروز این ویروس بیشتر در طبقه زیر خط فقر شایع بود، ولی در آینده ای نزدیک جامعه شاهد مبتلا یانی در میان طبقه مرفه جامعه نیز، خواهد بود. چرا که برخلاف مواد مخدری همچون هروئین که خیلی سریع عوارض آشکاری روی بدن و صورت معتادان بر جای می گذارد، این مواد نه چنین عوارضی ندارد، بلکه اثرات ظاهری مثبتی نیز به همراه دارد. به طوریکه استعمال کنندگان این مواد چاق تر و چهره آنها گشاده تر می گردد. نکته منفی دیگر شایع شدن این مواد این است که برخلاف معتادان به هروئین که آخر خط معتادان به حساب می آیند و کسی علاقه به برقراری ارتباط با آنها ندارد، مصرف کنندگان بوپونورفین به لحاظ دارا بودن ظاهری آراسته و تمکن مالی مناسب با محدودیتی برای ارتباط گرفتن با دیگران روبرو نیستند. لذا امکان رواج بیماری ایدز از طریق این گروه در آینده مشکلاتی ایجاد خواهد کرد، که به نظر می رسد توجه جدی به این موضوع باید در الویت قرار گیرد.
توضيح :
محمد تهوری، خبرنگار و نويسنده مستقل از همکاران نشريه واشنگتن پريزم است.
